Yasal Uyarı: Bu site sağlık profesyonelleri için hazırlanmıştır. 

Kaynak gösterilmek ve yazarın ismi belirtilmek şartıyla alıntı yapılabilir.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlarına aittir.

Tıp bilimi ve bilgisi hızla değişip gelişiyor. Fleming'in penisilini keşfederek antibiyotik çağını başlatmasının üzerinden henüz seksen yıl bile geçmedi. Bu arada yüzlerce yeni antibiyotik keşfedildi ve belki şu an bir yenisi daha keşfedilmek üzere. Yaklaşık yirmi yıl önce kullanıma sunulan bilgisayarlı tomografi, nörolojik bilimler alanında bir dönüm noktası, bir devrim sayılmıştı ki ardından manyetik rezonans görüntüleme keşfedildi. Eskiden adeta körlemesine yapılan birçok girişim, görüntüleme olanaklarının gelişmesiyle, artık çok daha kolay ve güvenli bir şekilde yapılabiliyor.

Tıp böylesine başdöndürücü bir hızla gelişirken hastaların bu olanaklardan yararlanma arzuları da aynı ölçüde kamçılanıyor. Haklılar elbette. Belki yılardır kendi fiziksel ihtiyaçlarını bile karşılayamayacak durumdalar, belki de henüz hastalıklarının bir çaresi olmadığı için evlerinde ölümü bekliyorlar. Doğal olarak, yaşamak için, hayat kalitelerini arttırmak için bu yenilikleri onlar da izliyor ve hekimlerinden yeni tanı ve tedavi yöntemlerinin kendilerine de uygulanmasını istiyorlar.

Bu noktada karşımıza hekimlerin bu yöntemleri uygulayıp uygulamama serbestliklerinin olup olmadığı sorunu çıkıyor. Bir dergide veya bilimsel bir toplantıda öğrendiği yeni yöntemleri hemen uygulama yükümlülüğü bulunuyor mu hekimin? Hekim, bu tür yöntemleri uygulamadığında veya öğrenmediğinde herhangi bir hukuksal yaptırıma tutulabilir mi? Sözgelimi bir kanser hastalığında, daha başarılı olduğu iddia edilen bir tedavi protokolünün varlığından haberdar olan hekim, sadece bunu uygulamadığı için hastasını kaybetmişse, neticeden sorumlu tutulabilir mi?

Kuşkusuz hekimin kendisini sürekli yenilemesi, geliştirmesi, çağın sunduğu olanaklarla donatması, aynı zamanda mesleğine ve hastalarına karşı yerine getirilmesi gereken bir ahlaki sorumluluktur. Ancak hukuk, hiç kimseyi sadece ahlaki ödevlere aykırı davrandığı için sorumlu tutmaz, tutamaz. Modern hukukta, sorumluluğun bulunması için hukuk düzeninin de kişiye böyle bir ödev yüklemiş olması gerekir. Bu nedenle, yukardaki paragrafta sorduğumuz soruların cevabı, hukukun hekime bir tıbbi yeniliği uygulama sorumluluğunu yüklemiş olup olmadığıyla yakından ilgilidir.

TIBBİ MALPRAKTİS

Hekimlik uygulamasında bilgisizlik ve deneyimsizlik nedeniyle hastanın zarar görmesi tıbbi malpraktis olarak adlandırılmaktadır. Böyle bir durumda, her birey, gördüğü zararın giderilmesi için hukuk düzeninin kendisine sağladığı olanakları kullanmak hakkına sahiptir. Nitekim, gerek Kıta Avrupası gerekse de Anglo-Amerikan hukukunda tıbbi malpraktis davalarına sıkça rastlanmaktadır. Ülkemizde de son yıllarda tıbbi malpraktis iddiasıyla açılan dava sayısında gözle görülür bir artış bulunmaktadır.

Hukuksal sorumluluk nedeniyle açılan tıbbi malpraktis davaları, genellikle bir "haksız fiil" iddiasına dayanmaktadır. Bir hukuksal kavram olarak "haksız fiil", hukuka aykırı ya da genel davranış kurallarına aykırı davranış anlamına gelmektedir.

Özel hukukumuzda haksız fiilin varlığından söz edebilmek için bazı koşulların bulunması gerekmektedir. Bu koşullar; davranış, zarar, uygun illiyet bağı ve kusurdur. Bir başka anlatımla haksız fiil iddiasına dayanan bir tıbbi malpraktis davasında; hekimin etken veya edilgen bir davranışı, bu davranıştan doğan bir zarar, zararla hekimin davranışı arasında sebep sonuç ilşkisi ve zararın hekimin kusurlu davranışıyla meydana gelmiş olması gerekir.

Bununla birlikte, esas olarak, malpraktis davalarının sonuçlandırılması hekimin davranışının kusurlu olup olmadığı sorunuyla yakından ilgilidir. Yukarda saydığımız bütün koşullar gerçekleşmiş olsa bile hekim, yaptığı davranışta kusurlu değilse, yani herhangi bir kastı veya ihmali yoksa, sonuçtan sorumlu tutulamaz.
Hekim, kural olarak, mesleğini uygularken vicdani ve mesleki kanaatine göre davranır ve uygulayacağı tanı ve tedavi yöntemini özgürce belirler. Ancak bu özgürlüğün de bir sınırı bulunmaktadır. Hekim, bilimsellliği kanıtlanmamış veya yararlı olmadığı belirlenmiş tanı veya tedavi yöntemlerini uygulayamaz, uyguladığı takdirde sorumluluk hukukunun genel ilkeleri gereği sonuçtan sorumlu tutulur.

STANDART TANI VE TEDAVİ PROTOKOLLERİ

Standart tanı ve tedavi protokolleri tam da bu noktada önem kazanmaktadır. Standart tanı ve tedavi protokolü kavramı esasen hekime ait bir yetkiden ziyade, hastanın sahip olduğu bir haktır. Hasta, olağan koşullarda bilimselliği sınanmış yöntemlerle tedavi olmak ister. Şayet bu yöntemlerin başarısız olması kuvvetle muhtemelse ancak o zaman diğer yöntemler uygulanır. Standart tanı ve tedavi protokolleri bilimsel çevrelerde kabul görmüş, belli bir süre uygulanagelmiş, üzerinde bilimsel bir mutabakat bulunan yöntemlerdir. Bu yöntemler çoğunlukla bilim dernekleri veya sağlık otoriteleri tarafından belirlenmekte ve kullanıcıların yararlanımına sunulmaktadır. Ülkemizde de Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığına bağlı Hıfzıssıhha Okulu tarafından birinci basamak için tanı ve tedavi protokolleri hazırlanmıştır.

Geçtiğimiz yıl TBMM tarafından onaylanarak yürülüğe giren ve bir iç hukuk normu niteliği kazanan, Biyoloji ve Tıbbın Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Sözleşmesinde de sağlık alanında yapılacak herhangi bir müdahelenin, ilgili mesleki standartlara uygun olarak yapılması gerektiği öngörülmüştür. Bu kural hekimler için bağlayıcıdır.

Hekimin uyguladığı bir tanı veya tedavi yönteminden doğan zarardan, diğer bir anlatımla malpraktisten sorumlu tutulabilmesi için kusurlu davranmış olması gerektiğini söylemiştik. İşte kusurlu davranışın bulunup bulunmadığının ölçüsü bu standart protokollerdir. Hekim standartların dışına çıkmışsa, örneğin artık demode olmuş ve etkisiz ya da yan etkisi yüksek bir yöntemi uygulamış ya da tam tersine, henüz yeterince standart hale gelmemiş bir yeni yöntemi uygulamışsa doğacak zararlardan da sorumlu tutulacaktır.

Yeni bir tanı ve tedavi yönteminin standart uygulama haline gelmesi için yararlılığının ve bilimselliğinin kanıtlanmış, üzerinde bir mutabakatın bulunması ve belli bir süre uygulanagelmiş olması gerekir. Yeni yöntemlerin ne kadar sürede standart hale geleceği somut koşullara göre belirlenir. Sözgelimi AIDS tedavisinde etkili yeni bir ilacın uygulanmaya başlanmasında bu süre kısa, halihazırda tedavisi mümkün olan bir bakteriyel infeksiyonun yeni bir antibiyotikle tedavi edilmesinde ise bu süre daha uzun olacaktır.

Ayrıca yeni yöntemlerin standartlaşması, yöntemin uygulandığı yerle de yakından ilgilidir. Yeterli personel desteğine ve donanıma sahip bir hastanede olası komplikasyonların önüne geçilebilmesi açısından yeni yöntemlerin uygulanması hukuk düzenince daha kabul edilebilir bir durumdur. Buna karşılık olanakların kısıtlı olduğu bir yerde hekimin daha dikkatli ve seçeceği yöntemlerde daha tutucu davranması gerekecektir.

SONUÇ

Sonuç olarak yeni tanı ve tedavi yöntemlerini, henüz standart bir uygulama haline gelmeden uygulamayan hekimin herhangi bir hukuksal sorumluluğu bulunmaz. Diğer yandan böyle bir yöntemi uyguladığı halde hastada bir zarar meydan gelmemişse hekim yine sorumlu tutulamaz. Çünkü sorumluluğun bulunması için ortada zarar olarak değerlendirilecek bir durumun varlığı zorunludur.

Buna karşılık yeni yöntem, bir süre sonra standart uygulama halini almış olmasına rağmen, hekim hala demode ve daha az etkili yöntemleri uyguluyorsa ortada bir sorun var demektir. Çünkü standart uygulama, aynı zamanda bilimsel olarak daha fazla kabul görmüş uygulamadır. Standart yöntem yerine daha az etkili, daha riskli ya da daha fazla yan etkisi bulunan yöntemlerin uygulanmasından doğacak zararlardan hekimin sorumlu olması gerekir.

başa dön