Yasal Uyarı: Bu site sağlık profesyonelleri için hazırlanmıştır. 

Kaynak gösterilmek ve yazarın ismi belirtilmek şartıyla alıntı yapılabilir.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlarına aittir.

Bilindiği gibi, etik konular neyin iyi ya da kötü olduğu ile ilgili görüşleri kapsamaktadır. Bireylerin ve toplumların inançları, değerleri ve tercihleri ile ilgilidir. Buna karşılık legal ve moral yaklaşımlar yalnızca bir tek doğru davranışın olduğunu savunmaktadır. Etik tartışılabilir konularla ilgilidir. Bu açıdan etik kararlar büyük ölçüde kişiseldir. Kişi bir başka kişinin inançları ile uyum gösterse bile, uyum gösterme kararı da kişiseldir.

Bireysel hakların yoğun olarak vurgulandığı günümüz toplumunda, bireylerin ve toplumların sağlık, bilgi, tutum ve davranışlarını değiştirmeye yönelik sağlık eğitimi uygulamalarının moral, etik ve legal açılardan uygun olup olmadığı konusunda yanıtlanması gereken çeşitli sorular vardır. Örneğin, insan gruplarını korumak için bireyleri erken tanı ve tedavi için zorlamak doğru mudur? Herkes hijyen kurallarını öğrenmeye ve uygulamaya zorlanmalı mıdır? Bireyler toplumun sağlığından sorumlu mudur? Yüksek maliyet nedeniyle sağlam çocukların ihtiyaçları devlet tarafından karşılanmazken AIDS hastaları devlet tarafından tedavi edilmeli midir? Çocuklarını aşılatmaları konusunda anne-babaların eğitilmesi bir zorunluluk mudur? Çocuklar her türlü hastalığa karşı aşılanmalı mıdır? Çocuk sayısını sınırlandırmaları için toplumlar eğitilmeli midir? Bu tür eğitimler sağlık eğitimi konusunda formal eğitimi olmayan sağlık profesyonellerinin mi, yoksa sağlık eğitimcilerinin mi görevi olmalıdır? Bu örnekler sağlık eğitimi profesyonellerinin karşılaştıkları etik ağırlıklı sorulardan yalnızca küçük bir bölümüdür.

İnsan gruplarını etkileyen kararlar aşağıdaki sonuçları oluşturursa etik değerleri en üst düzeye ulaşır:

• En fazla kişi için en büyük iyilik (iyi nedenler ve iyi sonuçlar)

• Adalet (adil, eşit ve tarafsız işlem),

• Yararlılık (önceden bilinen durumlarda işlev yapacak kadar pratik),

• Zarar vermeme,

• Özerkliğe saygı (bireylerin kendi kararlarına saygı).

Sağlık eğitimi uygulamalarında bireylere kazandırılması gereken davranışların etik özelliği ise aşağıdaki nitelikleri taşımasına bağlıdır:

• İnsanlar arasında güven yaratmak,

• İlişkilerde bütünleşmeyi artırmak ve aldatıcılığı azaltmak,

• İnsanlar arasındaki engelleri ortadan kaldırmak,

• İşbirliğine yönelik tutumları geliştirmek,

• Kendine saygıyı artırmak,

• Başkalarını sömürmemek.

Halk Sağlığı Eğitimi Derneği Etik Kuralları

İnsanların iyiliğini geliştirmek için eğitsel süreçleri uygulama sırasında sağlık eğitimcileri çok büyük sorumluluk taşırlar. Profesyonel durumları karmaşıktır ve değişiklikler göstermektedir. Farklı ortamlarda ve farklı özgeçmişleri olan insanlarla çalışmaktadırlar. Değişik sorumlulukları vardır. Sağlık eğitimcileri kendi alanları, meslektaşları, çalışma arkadaşları, hedef gruplar, yasalar, devlet, çıkar grupları, toplumun refahını etkileyen süreç ve sorunlarla yerel, ulusal ve uluslar arası düzeylerde ilişkilidirler.

Kapsamlı ve karmaşık ilişkilerin olduğu alanlarda değer çelişkileri etik ikilemler oluşturur. Çalıştığı kişileri incitmeden ve mesleğine bir zarar vermeden bu konularla ilgilenmek ve çözmek sağlık eğitimcisinin öncelikli sorumluluğudur. Bu koşulların yerine gelmediği durumlarda sağlık eğiticisinin konuya karışmaması gerekmektedir.

Sağlık eğitimcisi özgürlük ve bağımsız irade ilkelerine bağlı olarak görev yapmalıdır. Eğitim stratejilerinin ve yöntemlerinin tasarımlanmasına kılavuzluk eden etik kurallar bireylerin toplumların kendi yaşam biçimlerini oluşturma haklarına saygıyı yansıtmalıdır.

Aşağıda, sağlık eğitimcilerin mesleki uygulamalarında izlemede sorumlu oldukları ve Halk Sağlığı Eğitimi Cemiyeti (Society of Public Health Education - SOPHE) ile Amerikan Sağlık Eğitimi Derneği (American Association for Health Education) tarafından geliştirilmiş temel ilkeler verilmiştir:

BÖLÜM I

Toplumla İlişkiler

Sağlık eğitimcisinin sorumluluk kapsamı toplumun genelidir. Bireyler, gruplar, kurumlar arasında bir çıkar çelişkisi ortaya çıkarsa sağlık eğitimcileri tüm konuları dikkate almalıdır. Kendi kararını kendi verme ve seçme özgürlüğünü destekleme ilkelerine en yakın amaçlar taşıyan kişi, grup ve kurumlara öncelik vermelidir.

Madde 1: Sağlık eğitimcileri karışıklığı ortadan kaldırmak ve bireyleri karşılıklı saygıya yöneltmek., bireylerin, başkalarının sağlığı için herhangi bir tehlike oluşturmadıkça sağlıkla ilgili kararlarını kendileri vermeleri konusundaki haklarını korumalıdır.

Madde 2: Sağlık eğitimcileri toplumla ilgili çalışmalarında içten ve doğru olmalıdır.

Madde 3: Sağlık eğitimcileri ilişkili oldukları hizmetlerin ya da programların potansiyel yararlarını yanlış sunarak ya da abartarak toplumu yanıltmamalı, duygularını sömürmemelidir.

Madde 4: Toplumun iyiliği ve sağlığı için profesyonel yaşantılarını adamış kişiler olarak sağlık eğitimcileri halkın sağlığı üzerinde zararlı etkileri olan konularda söz söyleme sorumluluğunu taşımaktadırlar.

Madde 5: Tüm çalışmalarında sağlık eğitimcileri nitelikleri ve uzmanlık sınırlılıkları konusunda dürüst olmalıdırlar.

Madde 6: Özel yaşantının sıklıkla tehdit edildiği bir dünyada sağlık eğitimcileri toplumun bedensel, sosyal ve ruhsal refahını korumalı ve onların değerlerine, özelliklerine ve gizliliğine saygı duymalıdır.

Madde 7: Sağlık eğitimcileri hedef bireyleri tüm eğitsel değişim süreci içine aktif olarak katmalı ve böylece eğitimin tüm yönlerinin anlaşılmasını sağlamalıdır.

Madde 8: Sağlık eğitimcileri eşitlikçi bir etik gerçekleştirmelidirler. Sağlığın temel insan hakkı olduğuna inanarak, profesyonel hizmetlerinin yararlarının ve niteliğinin sorumlu oldukları tüm insanlara eksiksiz ve eşit olarak ulaşmasını sağlayacak biçimde hareket etmek zorundadırlar.

BÖLÜM II

Mesleğe Karşı Sorumluluklar

Sağlık eğitimcileri alanlarının iyi tanınmasından sorumludurlar.

Madde 1: Sürekli çalışma ve eğitim yoluyla yetkinliklerini en üst düzeyde sürdürmek zorundadırlar.

Bunun için;

• Profesyonel örgütlere aktif üye olmalıdır.

• Profesyonel, teknik ve edebi dergileri okumalıdır.

• Yeni ürünleri ve medya materyallerini incelemek.

• Mesleki ve edebi bildirilerin yanı sıra yeni programlar ve materyaller üretmek.

• Halk sağlığı ile ilgili ekonomik ve hukuksal konularla ilgilenmek.

• İşbirliği çalışmalarında liderlik yapmak ya da katılımcı olmak.

Madde 2: Sağlığı geliştirme ile ilgili çalışmalarda katıldıkları zaman sağlık eğitimcileri bireylere cinsiyet, evlilik durumu, ırk, yaş, sosyal sınıf, renk, din cinsel tercih, etnik köken, milliyet gibi özelliklerini dikkate alarak ayrımcı bir yaklaşımda bulunmamalı ve meslek dışı uygulamalar yapmamalıdır.

Madde 3: Sağlık eğitimcileri sorumlu eleştiriler ve tartışmalar yoluyla mesleğin bütünlüğünü korumak ve geliştirmekle yükümlüdürler.

BÖLÜM III

Meslektaşlara Karşı Sorumluluklar

Madde 1: Sağlık eğitimcileri profesyonel çalışmalarını Etik Kuralların öngördüğü şekilde yüksek standartlarda yürütmelidirler. Meslektaşlarını da bu şekilde davranmaya teşvik etmelidirler.

Madde 2: Sağlık eğitimcileri olası çıkar çatışmalarının olduğu durumlarda meslektaşları hakkında eleştirel yorumlar yapmamalıdırlar. Özellikle kendinin ya da bir yakınının kişisel bir kazanımı söz konusu olduğu zaman böyle bir yaklaşımdan kesinlikle kaçınmalıdır.

Madde 3: Sağlık eğitimcileri meslek mensuplarından herhangi birinin etik dışı uygulamalarına karşı uygun kanallar yoluyla eylemde bulunmalıdırlar.

BÖLÜM IV

Eğitsel Stratejileri ve Yöntemleri Uygulama Sorumluluğu

Strateji ve yöntem tasarımında sağlık eğitimcileri profesyonel standartlarını tehlikeye atmamalıdırlar ve toplumun sağlık eğitimine olan güvenini sarsmamalıdırlar. Toplumda geçerli olan standartlara, kültürel ya da sosyal normlara karşı duyarlı olmalıdırlar. Sağlık eğitimcileri, ayrıca, stratejilerinin ve yöntemlerinin toplumun ve diğer sağlık profesyonellerinin üzerindeki etkisinin de bilincinde olmalıdırlar.

Stratejiler ve yöntemler bir değişimin yükünü yalnızca hedef gruba getirmemeli, etkili bir değişim oluşturmak için diğer uygun grupları da kapsamalıdır.

Stratejilerin planlanmasında ve uygulamasında sağlık eğitimcilerinin iki ilkeye yönelik zorunlulukları vardır. Birincisi, insanların kendi yaşamları ile ilgili kararları kendilerinin verme hakkına sahip olmaları. İkincisi ise, seçimlerini özgürce ve doğru biçimde yapmaları için onlara tüm gerekli bilgilerin ve kaynakların sağlanması konusundaki moral zorunluluktur.

Madde 1: Toplumun mesleğe karşı güvenini sürdürmek için sağlık eğitimcileri benimsenmiş ahlaki ve yasal standartları açıkça ihlal eden stratejilerden ve yöntemlerden kaçınmalıdır.

Madde 2: Eğitim programları yürütmede sağlık eğitimcilerinin sorumluluğu yalnızca katılımcılarla sınırlı olmayıp tüm topluma yöneliktir.

Madde 3: Stratejiler ve yöntemler etkilenmesi planlanan tüm bireylerin aktif katılımını sağlamalıdır.

Madde 4: Önerilen stratejilerin sonucu olabilecek hem pozitif hem negatif potansiyel çıktılar etkilenecek tüm bireylere iletilmelidir.

Madde 5: Sağlık eğitimcileri baskıya değil seçmeye dayalı değişimlere yönelik stratejileri ve yöntemleri uygulamalıdır. Bununla birlikte, toplumun zarar gördüğü ya da göreceği durumlarda zarar verici kaynakların özgürlüklerini kısıtlayan önlemlerin alınması meşrudur. Beklenen sonuçların oluşturulması konusunda gönüllü eylemlerin yeterli olmadığı zamanlar zorlayıcı stratejiler ve yöntemler gerekli olabilir ancak dikkatli uygulanmalıdır.

BÖLÜM V

İşverenlere Karşı Sorumluluklar

İşverenlerle ilişkilerinde sağlık eğitimcileri aşağıdaki maddelere göre davranmalıdırlar.

Madde 1: Nitelikleri (eğitim, deneyim), yetenekleri ve amaçları konusunda dürüst olmalıdırlar.

Madde 2: Çalıştıkları kurumun amaçlarını ciddi olarak benimsemeli ve bir uygulamaya başlamadan önce işverenin beklentilerini ve deneyimlerini dikkate almalıdırlar.

Madde 3: Profesyonel yetenek ve becerileri çerçevesinde hareket etmelidirler.

Madde 4: Kendi uygulama alanına giren konularda sorumluluk ve yükümlülük üstlenmelidirler. Optimum standartları sürdürme konusunda da sorumludurlar.

Madde 5: Başkalarına danışırken, sorumluluk üstlenirken ve sağlık eğitimi etkinliklerini başkalarına delege ederken profesyonel standartları ve kuralları ölçüt olarak kullanmalı ve bilinçli hareket etmelidirler.

Madde 6: Profesyonel uygulama alanlarında yeteneklerini geliştirmelidirler.

Madde 7: Profesyonel etiğe aykırı olan sonuçlar konusunda söz vermemeli ve bu tür koşulları kabul etmemelidirler.

Madde 8: Rekabetçilikten, çıkar çatışmalarından, gizli anlaşmalardan ve benzeri uygulamalardan kaçınmalıdırlar.

BÖLÜM VI

Öğrencilere Karşı Sorumluluklar

Sağlık eğitimcilerinin yetiştirilmesi, hazırlanması ve eğitimi mesleğin, toplumun ve öğrencilerin iyiliğini etkileyen ciddi sorumluluklar gerektirmektedir. Bu tür yetiştirme ve eğitimde görev alan öğretmenler, yöneticiler ve benzeri tüm görevliler öğrencilere uygun davranmalı ve onların mümkün olan en yüksek düzeyde eğitim almalarını sağlamalıdır.

Eğitimciler öğrencilerin akademik çalışmaları ve ilişkileri kapsamındaki ilgilerine, görüşlerine ve isteklerine karşı anlayışlı ve ciddi biçimde duyarlı olmalıdırlar. Öğretilen sağlık eğitimi ilke ve yöntemleri eğitimci adaylarının eğitiminde uygulanmalıdır. Öğretmenler ve eğitimciler bilgi ve becerilerinin yanı sıra hırslarını, hatalarını, inançlarını, kanılarını, eylemlerini ve görüşlerini de öğrencilerle paylaşmalıdırlar. Kişisel ve profesyonel dürüstlük ve tutarlılık iyi bir öğretmenin temel nitelikleridir.

Madde 1: Mesleğe hazırlama programları için öğrenci seçimi halk sağlığına ve mesleğe katkı potansiyeli ve yetenek dışındaki her türlü ayrımcılığı dışarıda tutmalıdır.

Madde 2: Sağlık eğitimi uygulamalarının etik boyutları mesleğe hazırlığın tüm aşamalarında vurgulanmalıdır.

Madde 3: Fiziksel, sosyal ve duygusal eğitim ortamı mümkün olan en üst düzeyde tüm katılımcıların sağlığını destekleyici olmalıdır.

Madde 4: Tüm öğretmenlerin öğrencilerine karşı sorumlulukları şunları kapsamalıdır: Dikkatli hazırlanma; doğru, güncel ve uygun materyalin sunumu; makul ve uygun geri bildirim; makul beklentilere sahip olmak ve bunları açıkça belirtme; değerlendirme ve not vermede adil olma.

Madde 5: Öğretim kurumları öğrencilere çok yönlü açık olmalı ve araştırma gibi isteklere dengeli bir biçimde yanıt verilmelidir.

Madde 6: Öğrencilere, öğrenimleri bitince profesyonel istihdam ve kariyer konularında danışmanlık yapılmalıdır.

Madde 7: Alan uygulamaları ve stajlar öğrencilerin profesyonel ilgilerine ve gereksinimlerine uygun olmalıdır. Yararlı deneyim kazanma şansı yaratmalıdır.

BÖLÜM VIII

Araştırma ve Değerlendirme Çalışmalarında Sorumluluklar

Araştırma ve değerlendirme çalışmalarında görev alan sağlık eğitimcileri şu kurallara uymalıdırlar.

Madde 1: Araştırmanın insanlar için getireceği olası sonuçları dikkate almalıdırlar.

Madde 2: Araştırmaya katılanların rızalarının gönüllülük ve bilinçlilik esasına dayanmasını sağlamalıdırlar. Katılım reddedildiği taktirde herhangi ceza ya da yoksun bırak ma tehdidi olmamalı ve katılımcının mahremiyetini ve onuru dikkate alınmalıdır.

Madde 3: Katılımcıları haksız fiziksel ve mental rahatsızlıklardan, sıkıntılardan, zarardan, tehlikeden ve yoksun bırakılmaktan korumalıdırlar.

Madde 4: Katılımcılardan elde edilen tüm bilgiler gizli tutulmalıdır.

Madde 5: Gerçek yapılan çalışmalar ve diğerleri tarafından katkılar kredilendirilmelidir.

Madde 6: Halka sunulmayan raporlar sponsorlara da sunulmamalıdır.

Madde 7: Hizmetlerin değerlendirilmesi ile ilgili sonuçlar doğrudan ve profesyonel olarak ilgili olan kişilerle tartışılmalıdır.

Dernek üyelerinin profesyonel davranışlarını en yüksek standartlara yöneltmek için Halk Sağlığı Eğitimi Derneğinin (SOPHE) benimsediği ve periyodik olarak gözden geçirip geliştirdiği etik kuralların değişik bir belirtme biçimi de aşağıdaki gibidir:

• Yeteneklerimi, aldığım eğitimi ve kazandığım deneyimleri doğru olarak temsil edeceğim ve profesyonel yeki sınırlarım içinde hareket edeceğim.

• Sürekli öğrenme, eğitim ve araştırma yoluyla profesyonel yeterliğimi en üst düzeyde tutacağım.

• Araştırma bulgularını ve uygulama etkinliklerini dürüstçe ve çarpıtmadan bildireceğim.

• Hizmet sunarken, başkalarını eğitirken, geliştirirken ya da işe alırken ırk, din, milliyet, renk, yaş ya da sosyoekonomik statü gibi nedenlerle ayırım yapmayacağım.

• Bireylerin mahremiyet, onur ve değer yargısı gibi özelliklerine önem vereceğim ve bu değerlerle uyuşan etkinlikler yürüteceğim.

• Zorlamaya değil özgür seçime dayanan değişiklikleri destekleyeceğim.

• Bireyin her yönden büyümesini ve gelişmesini destekleyen bir eğitim ortamı oluşturacağım.

• Etik olmayan uygulamaların farkına varırsam bu uygulamalara karşı uygun eylemleri gerçekleştirme sorumluluğunu üstleneceğim.

başa dön