Yasal Uyarı: Bu site sağlık profesyonelleri için hazırlanmıştır. 

Kaynak gösterilmek ve yazarın ismi belirtilmek şartıyla alıntı yapılabilir.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlarına aittir.

Hastaneler, Ulusal Sağlık Sistemleri'nin kaynaklarını tüketen en önemli işletmelerdir.(1) Tüm sağlık harcamaları içinde yataklı tedavi kurumlarınca gerçekleştirilen harcamalar en büyük harcama kalemini oluşturmaktadır. Gelişmiş ülkelerin toplam sağlık harcamalarının yaklaşık yarısı, Türkiye' de ise yapılan sağlık harcamalarının üçte birinden fazlası, hastaneler kanalıyla gerçekleştirilmektedir. Diğer bir deyişle, yataklı tedavi kurumlarında yapılan tedavi giderlerinin, en büyük harcama kalemini oluşturduğu açık bir şekilde görülmektedir.(2)

Hastane organizasyonları bu nedenle farklı yapılardır. İşlemlerin büyük kısmı acil ve ertelenemez niteliktedir. İşlevsel bağımlılığı çok yüksektir ve bu nedenle sağlık kurumlarının yönetimi de yönetimin en zor gerçekleştiği yerlerin başında gelir.(3) Hastanelerin yönetim karmaşasının bir nedeni de matriks organizasyon yapısında faaliyet göstermeleridir. Matriks organizasyon, faaliyetlerin fonksiyon esasına göre gruplandırıldığı bir organizasyonun üstüne proje organizasyonunun monte edilmesiyle ortaya çıkan bir yapıdır. Matriks organizasyonda iki tür yönetici bulunmaktadır; Fonksiyonel yönetici ile proje yöneticisi. Fonksiyonel yönetici, işin kimler tarafından, nerede (hangi projede) ve mesleki açıdan nasıl yapılacağı konularıyla ilgilenmektedir. Proje yöneticisi ise, neyin ne zaman ve neden yapılacağını belirlemektedir.

Bir hastanın tedavisinde yalnızca hekim ve hemşire yer alabilirken, başka bir hastanın tedavisinden hekim, hemşire, ameliyathane ve fizik-tedavi ve rehabilitasyon bölümü personeli ile sosyal hizmet uzmanı da yer alabilmektedir. Uygulanan tedavi "şahsileştirilmiş tedavi" olduğundan, her hasta hekim için projedir.(4)

Bu genel girişten sonra, Türkiye'deki, hastanelerin yönetim sistemini inceleyecek olursak; tüm hastaneleri temsil eden tek bir organizasyon yapısı göstermek mümkün değildir. Ülkemiz sağlık hizmetlerinin % 94'ü kâr amacı gütmeyen kamu hastaneleri tarafından üretilmektedir. Hizmetlerin yürütülmesinden sorumlu üst yöneticiler, mesleki uygulamalarının yanında ek bir görev olarak idari faaliyetleri de yürüten başhekimlerdir. Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği'ne göre hastanelerin üst yöneticisi başhekimdir.(5) İdari hiyerarşi, tepeden tabana dikey bir otorite kullanımı yapısındadır.

Hastanelerimizin yapılanmasında ön planda olan dikey hiyerarşik örgütlemeyi incelersek; bu yapı içindeki işler, kumanda zinciri meydana getiren bir yetki ve sorumluluk hiyerarşisi çerçevesinde düzenlenmekte ve her işin yetkisi ile sorumluluğu titizlikle tanımlanmaktadır. Yani alt kademedeki her çalışan, bir üst kademedeki çalışanın denetim ve gözetimi altındadır.

Hastanelerimizde iletişim de aynı modeli izler. Denetim açısından iletişim, emir ve talimatlar yoluyla üst kademelerden alt kademelere doğru sağlanır. Sonuçları bildiren geri bildirim açısından ise alt kademelerden üst kademelere doğru işler.(6) Bu çerçevede bir kumanda zinciri varolduğu zaman, çalışanlardan tek beklenen, amirlerinden gelen emirleri uygulamalarıdır.(7)

Sağlık hizmetlerinde hızlı ve doğru karar verme çoğu kez yaşamsal önem taşımaktadır. Bu nedenle hastanelerde yöneticiler ve çalışanlar arasında karşılıklı bilgi alışverişi için gerekli yoğun bir iletişim ortamının sağlanması zorunluluktur. Başta; hastaya uygulanacak tanı, tedavi ve bakım ile ilgili karar alma süreçleri olmak üzere idari süreçler de dahil hastanedeki tüm süreçlerde güçlü ve hızlı bir iletişim ortamının sağlanması tüm birim yöneticilerinin en önemli görevlerindendir.(8)

Ülkemiz hastanelerinin % 51'ini oluşturan Sağlık Bakanlığı hastanelerinin örgüt şemaları incelendiğinde bu hastanelerde en üst yönetici konumunda tıp profesyoneli olan hastane başhekimlerinin olduğu görülecektir. Başhekimlik meslek memurluğu niteliğinde bir görev ünvanını tanımlamaktadır. Başka bir ifade ile, başhekimlik yalnız hekimlerin atandığı bir görevdir. ABD ve diğer bazı batı ülkelerinde bulunan başhekimlik de bir meslek memurluğudur. Ancak bu ülkelerde başhekimler hastanelerin üst yöneticisi olmayıp, sadece hekimlerin hiyerarşik üstü ve hekimlik hizmetlerinin yöneticisi konumundadır. Başhekimler, diğer hastane yöneticileri gibi bir üst yöneticiye bağlıdırlar. Üst yöneticiler, hekimler yanında hekim olmayanlar arasından seçilmektedir.(9)

KAVUNCUBAŞI tarafından yapılan bir çalışmada; (113'ü başhekim ve yardımcısı, 159 tanesi de hastane müdür ve müdür yardımcısı konumundaki 282 yöneticiye uygulanan anket çalışması) ülkemizde hastane üst yönetimini oluşturan yöneticilerin Rensis Likert tarafından sistem II veya babacan otoriter yönetim davranışı altında toplanan davranışları sergiledikleri gözlenmiştir. Bu tür davranışı benimseyen yönetici; astlarına fazlaca güven duymamakta, aşağıdan yukarıya iletişime fazlaca olanak tanımamakta, ödüllendirme yanında cezalandırmayı da kullanarak astlarını isteklendirmekte, astlarının kararlara katılımını sınırlamakta, astların fikirlerini dinlemekte ancak kararları tek başına almaktadır. Aynı araştırmada ortaya çıkan diğer bir önemli sonuç ise yöneticilerin kurallara son derece önem verdikleri; değişiklikleri uygulamaya da çok istekli davranmamalarıdır.(10)

Başhekimlik ve yardımcılıklarının altında yer alan hastane müdürlükleri ise ABD'de 1920-50 arasındaki idare müdürü, daha doğru bir deyimle başhekimlik sekreterya işlevlerini yürüten bir organ konumundadırlar.
Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu hastanelerimizin çağdaş işletmecilik bağlamında örgüt yapılarına sahip olmamaları, bu hastanelerimizde çağdaş anlamda yönetim yaklaşımlarına rastlanmamasına da neden olmaktadır.

Sektörün yatak kapasitesi olarak yaklaşık % 14'ünü oluşturan Üniversite hastaneleri, hastanelerin matriks yapılarına bir de üniversitelerin akademik yapılarının eklenmesi ile daha karmaşık bir yapıya sahiptirler. Ancak, üniversite hastanelerinin tümünde Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu hastanelerinde olduğu gibi hastanenin en üst yönetim organı olarak hastane başhekimliği tanımlanmıştır. Başhekim ünvanı, yükseköğretim ile ilgili mevzuatta yer almamaktadır. Buna karşın tüm üniversitelerde aynı uygulama sürdürülmekte, Sağlık Bakanlığı'nın hastane yapılanması taklit edilmektedir.(11) Hastane müdürlükleri ise Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu hastanelerindeki hastane müdürlüklerinin yerine getirdikleri idari müdürlüğe benzer bir pozisyondur.(12)

Hastanenin üst yöneticisi konumunda yer alan hastane başhekimi, çağdaş hastane işletmeciliğinde tıp hizmetlerinin örgütlenmesi, denetimi ve hastane yönetimi ile koordinasyonu işlevlerini yüklenen bir hastane organı olması gerekirken, üniversite hastane yönetmeliklerinde bu işlevler yerine, hastanenin günlük idari ve destek hizmetlerinin yürütülmesi ve denetlenmesi işlevlerini yerine getiren bir hastane organı konumunda tanımlanmıştır.(13) Ayrıca, hastanede sağlık hizmetlerinin verilmesinden sorumlu başhekimlerin, bu hizmeti üreten hekimlerin bağlı olduğu anabilim dalı başkanlarının hiyerarşik üstü olmaması, yönetim boşluğu yanında başka bir önemli soruna daha neden olmaktadır. Hem uygulamalı tıp eğitiminin hem de sağlık hizmetinin verildiği kurumlar olan üniversite hastanelerinin bu iki fonksiyonunun planlanması ve uygulaması farklı kişilerin yetki alanlarına girmektedir. Gerek tıp eğitiminden, gerekse tıpta uzmanlık eğitiminden sorumlu olan anabilim dalı başkanlarının, eğitim ilke ve programları ile hastanede verilen sağlık hizmetlerinin sorumlusu başhekimlerin hizmet ilke ve programlarının çatışması, her iki fonksiyonun da etkisini büyük ölçüde sınırlandırabilmektedir.(14)

Yukarıda ülkemiz kamu hastanelerinin genel yönetim yapıları aktarılmıştır. Bu örgütsel yapıya ilave olarak özellikle Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu Hastanelerinin hizmet planlama, uygulama, karar verme ve kaynak tahsis etme gibi her alanındaki yetkileri yalnızca merkezi yönetim olarak Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu Sağlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından belirlenmektedir.(15)

Oysa; Yönetim bir bilimdir ve gelişim içindedir. 1880'den öncesi "Bilimsel yönetim öncesi dönem" olarak adlandırılır. Bu tarihten sonrası ise "Bilimsel yönetim dönemi" olarak literatüre girmiştir. Bilimsel yönetim dönemi de: Klasik (geleneksel), Neo-klasik (yeni- geleneksel) ve Modern yönetim düşünceleriyle günümüze gelmiştir. Yukarıda özetlemeye çalıştığımız mevcut hastane yönetimleri çağdaş yönetim tekniklerinin gereklerini karşılamamaktadır. Temelde müşteri odaklılık ve müşteri memnuniyetini hedef alan modern işletme yönetimleri yanı sıra akreditasyonun öncelikli olduğu hastane yönetimlerini bir başka yazıda incelemek dileğiyle.
KAYNAKLAR
1- Şahin, Ümit, "Hastanelerin Özellikleri", Kalder Forum, Nisan-Mayıs-Haziran 2003, s.27
2- Tokat, Mehmet , Kısaer, Hülya, Hastanelerde Maliyet Etkinlik Ve Performans Analizi, Milli Prodüktivite Merkezi Yayınları: 455, Ankara: 1991, s.35
3- Ersoy, Korkut, "Sağlık Yönetiminde Klinik Süreçler ve Standartlar", Medikal Trend, Şubat 2002, s.38
4- Seçim, Hikmet, Hastane Yönetim ve Organizasyonu: Türkiyede Hastanelerin Yönetim Ve Organizasyonu İçin Bir Model Önerisi, İşletme Fak. Yayın No: 252, İstanbul, 1991,s.22
5-Özcan, Cemil., "Üniversite Hastanelerinin Yönetim Yapısının İncelenmesi ve Yeni Bir Model Önerisi" Dokuz Eylül Üniversitesi, 1. Ulusal Sağlık Kuruluşları Ve Hastane Yönetimi Sempozyumu Kitabı, Editörler: Muammer Doğan, Ömer Harmancıoğlu, Yasemin Yeğinboy, Rektörlük Matbaası Alsancak/İzmir, 1995, s. 21
6- Weaver, Charles N., Toplam Kalite Yönetimi'nin Dört Aşaması, Sistem Yayıncılık, 4.Basım, Şubat 2003, İstanbul,s.8
7- Weaver, a.g.k., s.9
8- Songür, Neşe., "Tüsiad-Kalder Kalite Ödülü İş Mükemmelliği Modelinin Sağlık Kuruluşlarında Uygulanabilirliği, Hastanelerde Akreditasyon", www.med.gazi.edu.tr/gazihast/1.kalitegunleri1.Html
9- Özcan, a.g.k., s.22
10- Şahin, Ümit, - İrten (Benli), Pınar, "Hastane İşletmeciliğinde ISO 9000 Kalite Güvence Sistemi Uygulamaları", Sağlık Kuruluşları Ve Hastane Yönetimi Sempozyumu Kitabı, Editör: Korkut Ersoy, Şahin Kavuncubaşı, Haberal Eğitim Vakfı, Ankara, 1999, s.228
11- Özcan, a.g.k., s. 22
12- Şahin Ümit, "Hastane İşletmeciliğinde Toplam Kalite Yönetimi", Sağlık Kuruluşları ve Hastane Yönetimi Sempozyumu, Editör: Korkut Ersoy,
Şahin Kavuncubaşı, Haberal Eğitim Vakfı, 1999,s.290
13-Şahin, a.g.m.,, s.291
14- Özcan, a.g.k., s. 23
15- Şahin, a.g.m., s.293

başa dön