Yasal Uyarı: Bu site sağlık profesyonelleri için hazırlanmıştır. 

Kaynak gösterilmek ve yazarın ismi belirtilmek şartıyla alıntı yapılabilir.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlarına aittir.

OLGU (Örnek Olay) I:
Şizofreni tanısı ile tedavi görmekte olan bir hastanın bir başkasının öldürmesi nedeniyle; Valilik Makamı, Sağlık İl Müdürlüğü'ne yazdığı bir yazı ile il sınırları içindeki sağlık kurumlarında şizofreni tanısı ile tedavi görmekte olan tüm hastaların kimlik ve iletişim bilgilerinin iletilmesini talep eder. Valiliğin bu genelge ile amacı, şizofreni hastalarının güvenlik gözetimi altında bulundurularak benzer durumlarda kendilerine ve çevrelerine zarar vermelerini önceden önleyebilmektir.

Sorular:

1. Hekimin hastasına ait öğrendiği her türlü bilgiyi "sır" olarak saklama yükümlülüğü var mıdır ve bu yükümlülük hastaya ait her türlü bilginin mutlak anlamda (her zaman ve herkesten) saklanmasını mı gerektirir?

2. Sağlık hizmeti sunan kurumlar ve sağlık çalışanları, hastaları ile her türlü bilgiyi kamu makamlarına iletmek (ihbar) ile yükümlü müdür? Hangi hastalıkları, halk sağlığı gerekçesiyle yetkili kamu makamlarına bildirmek zorunludur?

OLGU (Örnek Olay) II:

Mahkeme kararı ile boşanmış bir ailede çocuğun velayeti kadına verilir. Fakat boşanmış koca çocuğu eşinden alarak kaçırır ve geri vermez. Kadın çocuğuna kavuşabilmek için mahkemeye başvurur. Mahkeme savcılık kanalıyla valilik makamına gönderdiği bir yazı ile, çocuğunu kaçıran adamın veya çocuğunun herhangi bir sağlık kurumuna başvurması halinde yakalanmak üzere adliyeye bildirilmesi talep edilir.

Sorular:

1. Yargı mercilerinin sağlık kurumlarından bilgi alma ve isteme hakkının kapsamı ve sınırları nelerdir?

2. Suç zanlılarının yakalanmasında sağlık kurumlarından yararlanılması, sanık hastaların tedavi olma hakkını ortadan kaldırmaz mı? İhbar edilme endişesi, hastanın hekime gitmesini ve tedavisi için gerekli bilgileri aktarmasını engellemez mi?

TCK m.530 uyarınca "Hekim, cerrah, ebe yahut sair sıhhiye memurları şahıslar aleyhinde işlenmiş bir cürüm asarını gösteren ahvalde sanatlarının icap ettiği yardımı ifa ettikten sonra keyfiyeti adliyeye veya zabıtaya bildirmezler yahut ihbar hususunda teehhür gösterirlerse bu ihbar kendisine yardım ettikleri kimseyi takibata maruz kılacak ahval müstesna olmak üzere otuz liraya kadar hafif cezayı nakdiye mahkum olurlar".

Yeni Ceza Kanunu m.280'in kenar başlığı "sağlık mesleği mensuplarının suçu bildirmemesi" olarak belirlenmiş olup 1. fıkrada "Görevini yaptığı sırada bir suçun işlendiği yönünde bir belirti ile karşılaşmasına rağmen, durumu yetkili makamlara bildirmeyen veya bu hususta gecikme gösteren sağlık mesleği mensubu, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır" hükmü getirilmektedir.

Bu iki düzenleme arasında üç önemli fark bulunmaktadır: Birincisi, mevcut ceza kanunu sadece "adam öldürme" ve "yaralama" türünden "şahıslar aleyhine işlenmiş" suçların bildirilmesi yükümlülüğünü öngörürken, yeni düzenlemede herhangi "bir suçun işlendiği yönünde bir belirti ile karşılaşan" sağlık çalışanı bunu bildirmekle yükümlü tutulmuştur. İkincisi, mevcut kanunda hafif para cezası öngörülmüşken, yeni düzenleme bir yıla kadar hapis cezası öngörmektedir. Üçüncüsü, mevcut kanunda hastanın kendisi hakkında kovuşturma gerektirecek bir suçun bildirilmesi kabul edilmemişken, yeni düzenleme bu çok haklı istisnaya yer vermemiştir.

Böylece yeni ceza kanunu, hekim ve diğer sağlık çalışanlarının görevleri sırasında öğrendikleri suçları bildirme yükümlülüğünün hem kapsamını genişletmiş hem de cezasını artırmış durumdadır. Şimdi artık, hasta hakkında kovuşturma gerektirecek bir suçun da bildirilmesi söz konusu olduğundan; hastalar tedavi olmak amacıyla sağlık kurumlarına başvurmaktan kaçınabileceklerdir.

Örnek olarak, ölümlü bir kavgada yaralanmış bir hastanın ihbar edileceği korkusuyla tedaviden uzak durması ya da ehliyetsiz kişilere başvurması mümkündür. Bir başka açıdan, pişmanlık duyan suçlunun mağduru hekime götürebilmesi için ihbar edilme korkusu taşımaması gerekir.

Hasta Hakları Yönetmeliği (1998) ile evrensel ölçekte hasta haklarının tanındığı bir hukuk sisteminde, modern eğilimleri yansıtma iddiası taşıyan yeni ceza kanunu ile daha da geriye gidilmiş olması anlaşılabilir ve kabul edilebilir değildir.

TCK m.530'da yer alan bu özel hükümden başka, TCK m.235'de memurlar için ve TCK m.296'da bütün vatandaşlar için suçları ve suçluları ihbar yükümlülüğü kabul edilmektedir. Yeni Ceza Kanunu m.279 ve 283/I'de bu suçlar ve cezaları aşağı yukarı aynı şekilde korunmaktadır.

TCK m.235, görev yaptıkları sırada kamu adına kovuşturmayı gerektiren bir suç işlendiğini öğrendiği halde yetkili mercilere bildirmede ihmal ve gecikme gösteren memurlar için 4 aydan 2 yıla kadar hapis cezası öngörmektedir. TCK m.296'da ise, suçun işlenmesinden sonra faile yardım eden ve yakalama/tutuklama müzekkeresi çıkarılmış kimseleri yetkili mercilere derhal ihbar etmeyen vatandaşlar için ağır cezalar öngörmektedir. TCK m.530 ise, vatandaşlar ve memurlar için genel olarak öngörülen ihbar yükümlülüğünü sağlık çalışanları bakımından özel olarak düzenlemektedir.

Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği, kamu hastaneleri bakımından adli vakaların savcılığa bildirilmesi zorunluluğunu düzenlemektedir: "Yataklı tedavi kurumlarında muayene ve tedavi edilen vak'aların Türk Ceza Kanununun (530)ncu maddesinin müstesna kıldığı haller dışında gecikmeksizin Cumhuriyet Savcılığına haber verilmesi zorunludur. Ayrıca yaralı ve cesetten çıkarılan delil niteliğini haiz eşyanın adli makamlara aynen ve gecikmeksizin teslimi gerekir" (m.86).

Hekimin hasta ile kurduğu ilişkide öğrendiği veya tedavi amacıyla kendisine verilen hastaya ait bilgileri (sırları) saklama yükümlülüğü ile öğrendiği suçları ve kamu sağlığını ilgilendiren bilgileri ihbar (bildirme) yükümlülüğü arasında bir çelişki varmış gibi gözükmektedir. Aslında yapılması gereken, her iki yükümlülüğün kapsamı ve sınırlarını açık bir şekilde belirlemek olmalıdır.

Doğrusu, sağlık çalışanlarının tedavi ettiği hastaları ve tedavi sırasında karşılaştığı suçları adli mercilere bildirme borcu yükleyen TCK m.530 hükmünün kabulü tartışmalı olmuştur. Hem bizde hem kaynak ülke İtalya'da bir kısım ceza hukuku teorisyenleri ve uygulamacılar, böyle bir ceza normunun bir çeşit "casusluk sistemi" öngördüğü ve hekimi "muhbir" haline getireceği biçiminde ağır eleştirilerde bulunmuşlardır.

Özellikle Türk hukukunda, hekimin "meslek sırrı" kabul edilmiş ve bu sırrın açıklanması cezaya bağlanmış ve diğer yandan hekime "tanıklıktan çekilme" imkanı da tanınmış iken, böyle bir sistem içinde ihbar zorunluluğu getirilmiş olması açıklanamaz bir çelişki olarak görülmüştür.

Fakat yine de TCK m.530 düzenlemesinde, hastaları tedavi olmaktan kaçırmamak amacıyla hasta için kovuşturmaya neden olacak suçların bildirilmesi kabul edilmemiştir. Ayrıca her suç için değil, sadece şahıslara yönelik işlenmiş suçların bildirilmesi zorunlu görülmüştür. Bir başka şart da, ancak bir hastanın tedavisinde doğrudan ve fiilen katkı sağlayan hekim veya sağlık çalışanının ihbar ile yükümlü olmasıdır. TCK m.530'da ihbarın "adliyeye veya zabıtaya" yapılması belirtilmekte iken; CMUK'ta "savcılığa, zabıtaya, sulh hakimlerine, vali, kaymakam ve nahiye müdürlerine" de yöneltilebileceği kabul edilmektedir (m.151).

TCK m.530'a göre suçların ve suçluların bildirilmesi gibi, toplum sağlığını korumak amacıyla bulaşıcı ve salgın hastalıkların tedbir almakla yetkili mercilere haber verilmesi de hekimin ihbar yükümlülüğü kapsamındadır. Bildirilmesi zorunlu hastalıkların neler olduğu Umumi Hıfzısıhha Kanunu (Genel Sağlığı Koruma Kanunu) içinde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır:

Kolera, veba (bübon veya zatürree şekli), lekeli humma, karahumma (hummayi tifoidi) daimi surette basil çıkaran mikrop taşıyıcıları, paratifoit humması veya her nevi gıda zehirlenmeleri, çiçek, difteri (kuş-palazı), sari beyin humması, uyku hastalığı (iltihabı dimağii sari), dizanteri (basilli ve amipli), lohusa humması (hummai nifası) ruam, kızıl, şarbon, felci tıfli (iltihabı nuhai kuddamii sincabii haddı tifli), kızamık, cüzam (miskin), hummai racia ve malta humması, kudurmuş hayvan ısırmaları, kuduza bağlı ölümler, sıtma, trahom, frengi, bel soğukluğu ve yumuşak şankre türünden zührevi hastalıklar, bu hastalıklar arasında sayılmıştır (UHK m.57, 97, 99, 103, 107, 114).

Bu hastalıklarından biri zuhur eder veya bunların birinden şüphe edilir veyahut bu hastalıklardan ölüm vuku bulur veya ölümün bu hastalıklardan biri sebebiyle meydana geldiğinden şüphe duyulursa ihbar yükümlülüğü doğmuş demektir (UHK m.57).

Bu tür bir vaka ile karşılaşan hekimler, 24 saat süre içinde sağlık müdürlüğüne, hükümet veya belediye tabipliğine, bunlar yoksa polis veya jandarma karakoluna sözlü veya yazılı şekilde başvurarak, hastanın isim ve adresini bildirmek zorundadırlar. Polis ve jandarma da, öğrendikleri bu vakaları hiç vakit kaybetmeksizin ilgili mercilere iletmekle yükümlüdür (UHK m.58).

Ayrıca yukarıda ismen sayılan hastalıklar dışında kalan bazı hastalıkların da salgın hastalık düzeyinde yaygınlaşma eğilimi göstermesi halinde, Sağlık Bakanlığı bu hastalıkları da bildirilmesi zorunlu hastalıklar arasına sokmakta yetkilidir (UHK m.64).

Hekimin bildirim yükümlülüğünün gerekçesi, suçların takibi, suçluların yakalanması ve halk sağlığını ilgilendiren konularda tedbir alınması ihtiyacıdır. Bu temel gerekçe "kamu yararı" ile ilgili iken, temel hasta haklarını göz ardı edecek biçimde uygulanmamalıdır. Toplum güvenliğini sağlamaya veya halk sağlığını korumaya çalışırken, temel hasta haklarına da uygun davranmak mümkün ve gereklidir.
 

başa dön